Autor: sputniklabrego

Sobre a datación das ocupacións históricas do Castelo, en Valencia do Sil

por sputniklabrego, posted in Os castros de época sueva

Unha das cuestións máis problemáticas que tivemos que afrontar cando comezamos a traballar no espectacular sitio do Castelo, en Valencia do Sil (Vilamartín de Valdeorras) foi centrar a datación da ocupación ou ocupacións que tivo este sitio. Datar un xacemento arqueolóxico é fundamental para insertalo nun contexto social e político específico; e datar un xacemento as veces non é tarefa sinxela… Como é o caso do Castelo.

Tradicionalmente, este sitio considerouse como un «castro romanizado», o que implicaba unha ocupación entre os séculos I e IV d.n.e. aproximadamente. De feito, as escavacións feitas polo grupo dos Escarbadores, Santiago Ferrer e José Fernández Pérez mostraban materiais (principalmente moedas e cerámicas) que eran coherentes con estas datacións. E esta foi a proposta de xente que traballou intensamente este sitio, como os anteriormente mencionados, o profesor Caamaño Gesto, José Carlos Sánchez Pardo (aínda que alongaba a ocupación ata os séculos VI e VII d.n.e. por outros materiais vencellados ao sitio, como o capitel actualmente na igrexa de San Bernabé) ou Fermín Pérez Losada.

Porén, quedaban algunhas dúbidas por resolver. Cando foi a primeira ocupación efectiva do sitio? Cando se abandona? Houbo máis dunha fase de ocupación o foi todo unha ocupación continuada no tempo?

Despois de moitos anos traballando no xacemento, puidemos facer distintas probas de datación que permiten ser máis preciso coas propostas de ocupación. Deste xeito, realizamos unha ampla batería de datacións radiocarbónicas de distintos contextos arqueolóxicos do xacemento que publicamos agora por primeira vez e que están xa a piques de ser publicadas e comentadas en extenso nunha monografía con todos os resultados do sitio.

Como se pode ver, as dez datacións radiocarbónicas feitas ata de agora mostran unha ocupación, ao menos, entre inicios do século II e inicios do século V d.n.e. Porén, hai que ter en conta que estas datacións mostran principalmente os últimos momentos de ocupación e abandono dos sitios, polo que temos que complementalo con outros datos.

Un dos máis importantes son as moedas, xa que mostran o que se chama en arqueoloxía unha datación post quem (é dicir, un momento a partir do cal esa moeda puido ser depositada. En ningún caso pode ser utilizada ou depositada antes da data na que se fixo a moeda). Grazas ao gran traballo que fixo o investigador e especialista en moedas Erik Carlsson-Brandt, puidemos estudar unha batería de 35 moedas, principalmente agrupadas en moedas dos séculos I e II, dunha banda, e moedas do século IV, doutra. Porén, a presenza dun As de Vitelio do ano 69 d.n.e. e dun Domiciano dos anos 90-91 d.n.e. amosarían unha posíbel ocupación do sitio dende o século I d.n.e. Isto sería coherente con algunhas cerámicas de tipo castrexo documentadas en contextos secundarios. Deste xeito, a nosa proposta é que o sitio do Castelo foi ocupado por primeira vez moi posibelmente nas primeiras décadas da nosa era, e concretamente, no período julio-claudio, momento de expansión deste tipo de asentamentos por todo o noroeste peninsular trala conquista do Imperio Romano.

Moeda de Arcadio da ceca de Cyzicus (383 d.n.e.)

Doutra banda, os contextos estratigráficos e as datacións amosarían un abandono a finais do século II e durante todo o século III d.n.e. Isto o sabemos principalmente porque non atopamos as producións cerámicas deste momento (sigillatas hispánicas lisas en cantidades importantes sería a sinal máis evidente desta ocupación). Ademais, nalgúns sectores do xacemento podemos ver claramente unha reocupación do sitio que corta as estruturas anteriormente construidas.

Aínda queda a dúbida de cando foi abandonado o sitio. Se ben é claro que a ocupación chegaría claramente ata finais do século IV e moi seguramente xa entraría no século V, o traballo de Erik confirmaría esta hipótese, xa que puido recoñecer unha moeda de Arcadio do 383 e unha moeda de Magno Máximo do 383-388, o que implicaría, con toda probabilidade, a ocupación do sitio ata os primeiros momentos do século V d.n.e. A documentación de producións de sigillata africana e de sigillata tardía estampilladas amosaría a posíbel ocupación ata meados do século V d.n.e., cara o 450. Neste momento, gran parte do xacemento estaría abandonado.

Sigillatas decoradas atopadas no sitio. Destacan as cerámicas estampilladas como materiais típicos do século V d.n.e.

Mais a revisión cerámica deu algunha sorpresa. A presenza dalgunhas producións moi similares as chamadas «cinzentas tardías» portuguesas dentro dos materiais escavados polos Escarbadores suxieren a presenza dunha última ocupación do sitio na segunda metade do século V. A nosa hipótese é que serían as últimas familias encargadas de desmontar as estruturas do sitio, principalmente a fragua, que sabemos está en desuso cara a finais do século IV e inicios do século V d.n.e.

Sector superior do sitio, onde se ven dúas fases de ocupación distintas.

Por que foi ocupado o sitio de Valencia do Sil durante o século I d.n.e.? Por que foi abandonado durante o século II e III d.n.e.? E por que se abandonou definitivamente no século V d.n.e.? Isto serán preguntas que responderemos no libro que esperamos publicar ao longo deste ano.

Campaña «Recuperemos Valborraz!»

por sputniklabrego, posted in Wolfram

Os lumes que asolaron a Galiza o pasado agosto foron un dos episodios ambientais máis traumáticos do pasado moderno. Segundo os datos oficiais, preto de 125.000 hectáreas de terreo arderon, danando irremisiblemente ecosistemas, zonas de protección ambiental e, o peor de todo, casas e aldeas que se viron reducidas a cinzas baixo a mirada aterrada da veciñanza. Concretamente, estes incendios golpearon de xeito moi duro á comarca de Valdeorras, onde os lumes afectaron a máis de 30.000 hectáreas, incluída a aldea de San Vicente de Leira, derrubada case por completo, o que pasará á historia da bisbarra como unha das máis traumáticas da súa historia recente. Como temos analizado dende o noso proxecto, a falta dunha política de xestión forestal integral que teña en conta ás comunidades locais e as condicións históricas de cada contorna, a insuficiencia na inversión en prevención e limpeza de montes, o despoboamento do rural galego e a incompetencia e apatía das administracións son parte das causas que explican a virulencia destes lumes.

O patrimonio cultural é un dos grandes afectados polos incendios. Aínda que a gran maioría dos xacementos e contextos arqueolóxicos non se ven moi afectados pola acción do lume, algúns entran  nun forte perigo de desaparición. Entre eles, é especialmente sanguento o caso da mina de Valborraz, nos montes de Casaio e moi próxima ao Teixadal, que tamén puido ser pasto do lume se non fose pola veciñanza e o voluntariado. A mina de Valborraz é un dos patrimonios máis espectaculares e únicos de toda Galiza: unha das minas de volframio máis grandes do noroeste peninsular e indirectamente xestionada polos alemáns durante a Segunda Guerra Mundial. Un mineral estratéxico cuxa explotación xerou un dos episodios de industrialización máis intensos de toda a historia de Galiza e que deixou un forte impacto material que está a piques de perderse para sempre. O sitio xa sufriu de moitas agresións naturais e humanas, como o desprendemento dunha canteira que levou unha gran parte das estruturas da mina. Os lumes do pasado agosto culminaron unha longa historia de afeccións ao sitio e hoxe corremos o perigo de perder este patrimonio para sempre.

Por esta razón, desde a Asociación Científica Sputnik Labrego e o Albergue Eco dos Teixos lanzamos esta campaña de financiamento o obxectivo de reverter a situación da mina de Valborraz na medida que poidamos entre todas e todos. Unha campaña co dobre obxectivo de acadar recursos para investir na conservación e potencial restauración deste sitio único pero, tamén e quizais máis importante, chamar a atención das administracións competentes para que non deixen morrer esta contorna histórica, onde tantas historias tiveron lugar e que poden quedar queimadas e enterradas para sempre. Propoñemos entón obxectivos humildes pero reais cara á limpeza e restauración parcial do sitio e, sobre todo, o financiamento dun plan director de rehabilitación co que se poida iniciar un camiño de medio percorrido que pare o proceso de derrubamento de Valborraz.

O patrimonio defínese como aquelo que, socialmente, entendemos que ten que ser protexido e conservado para o presente, por nós, e o futuro, para os que virán. Valborraz cumpre sobradamente estas condicións, pero só se conservará cara ao futuro se facemos un esforzo colectivo e reclamamos o traballo conxunto das asociacións e as administracións públicas. Axúdanos neste pequeno pero decidido paso para conservar un pasado en perigo de desaparecer. Recuperemos Valborraz!

Un morto na miña casa ou como a “Idade Escura” arranxa o pasado

por sputniklabrego, posted in Outros
Saqueo de Roma polos visigodos, Joseph-Noel Sylvestre, 1890.

A idade escura é unha idea moi romántica. Non dese romanticismo de Romeo e Xulieta ou de La vida de Adèle (película de 2013, dirixida por Abdellatif Kechiche), mais daqueles que ao finais do século XVIII pensaban que o seu tempo era decadente e que esa decadencia podía verse na propia historia. En 1776 publícase o primeiro volume da Historia da decadencia e caída do Imperio romano, de Edward Gibbon, unha historia sobre a chegada da Idade Escura a Europa tras a fin do Imperio Romano. Conta o autor nunha parte desa obra magna que:

El 15 de octubre de 1764 —escribe Gibbon—, yo estaba sentado, soñando, en medio de las ruinas del Capitolio, mientras los monjes descalzos cantaban vísperas en el Templo de Júpiter. En este instante brotó en mi espíritu por primera vez la idea de escribir la historia de la decadencia y caída de Roma.

Un libro e unha idade que naceran de dúas ruínas, as do Imperio Romano e a da, segundo xente como o historiador británico, a da civilización occidental. A visión de Gibbon sobre o que chamamos hoxe a Idade Media tampouco era moi orixinal. Xa no século XIV, Francesco Petrarca escribiu un poema épico titulado Áfrico no que di que:

Mi destino es vivir en medio de variadas y confusas tormentas. A ti, en cambio, si –como espera y desea mi alma– me sobrevives muchos años, te aguardan quizá tiempos mejores; este sopor de olvido no ha de durar eternamente. Disipadas las tinieblas, nuestros nietos podrán caminar de nuevo en el puro resplandor del pasado

Retrato de Francesco Petrarca, Rafael Morghen, despois de Stefano Tofanelli, 1768 – 1833

A época de Petrarca, e aquela que describiu Gibbon, era unha tebra que había que disipar e iluminar dalgún xeito, mirando o pasado grego e romano. Decadencia, ruína e escuridade. A Idade Media en todo o seu “esplendor”.

Esta visión da Idade Media como época escura ten aínda moita influencia hoxe, cunha importante aceptación social. Moitas son as razóns que explican esta mirada pesimista e decadente do período medieval. En parte, como para os románticos, axúdanos a vernos a nós propios no presente mellor que no pasado e subliñar aquelas partes da historia máis positivas e máis iluminadas, como o pasado greco-romano ou o Renacemento. Isto contrasta coa idea da Idade Media como xerme das nacións actuais, mais esa é outra historia para outro post. Doutro xeito, a Idade Media como idade escura tamén impregna a fala da sociedade. Sérvenos como insulto para os demais. Así, se alguén é “medieval”, e antigo, obsoleto, bruto, escuro.

Planimetrías do sitio de St. Neots, LETHBRIDGE, T. C., TEBUTT, C. F. 1933, Huts of the Anglo-Saxon period. «Proceedings of the Cambridge Antiquarian Society», XXXIII, pp. 133-151.

Un aspecto interesante desta idea da Idade Media como época tebrosa é que xera un caixón no que verter barbaridades tan grandes como os propios bárbaros. Todo pode suceder nunha época escura. Un exemplo fantástico é aquel do xacemento anglosaxón de Saint Neots, unha pequena aldea situada no centro-leste de Inglaterra, cerca de Cambridge. Escavado nos anos 30 do século XX, trátase dun pequeno poboado de época anglosaxoa (séculos VI-VIII da nosa era) formado por algunhas cabanas de madeira construídas por baixo do chan, a modo de adegas. Na escavación dunha destas cabanas atopouse parte dun esqueleto, así como algúns ósos de animais, o que levou aos escavadores a interpretar que:

Temos aquí xente vivindo en cabanas miserables nas condicións máis primitivas imaxinables. Non tiñan interese na limpeza e simplemente tiraban os restos da comida na esquina da cabana e a deixaban alí. Non lles importaban as pantasmas, como non lles importaba ter un esqueleto colgado na parede dunha das súas casas.

Unha interpretación só posible se na cabeza tes a escuridade da Idade Media. En realidade a explicación era moito máis sinxela: os restos de ósos de animais eran posiblemente restos das últimas comidas do sitio ou parte do lixo utilizado como esterco para as terras mentres que o esqueleto era parte dun enterramento anterior a construción da cabana. Isto último vese moi ben na planimetría que hai do sitio, en que se ve que a cabana corta parte deste individuo. Tratábase entón dunha visión un pouquiño estereotipada dos habitantes desa idade escura descrita por Gibbon máis que da realidade menos efectista pero moito máis interesante: a dun poboado de campesiños de época anglosaxoa.

Os Toraja manteñen os corpos dos defuntos, fonte: wikipedia.org.

Con todo, é verdade que a idea de vivir cos teus mortos é bastante atractiva, e non faltan os exemplos de sociedades que o fan (aínda que sexa parcialmente). Un exemplo moi coñecido é aquel dos toraja, comunidades animistas que viven no leste de Indonesia e que manteñen os corpos dos familiares mortos na casa. Antigamente eran conservados cunha receita de follas do lugar, agora utilízase formol. Os Toraja pensan que se non coidan dos corpos despois de mortos, poderán ter problemas no futuro. Tras un tempo de coidado na casa, faise un funeral e xa se fai o enterro do corpo.

Porén, os anglosaxóns non eran os Toraja e non vivían cos seus mortos na casa. É, polo contrario, unha interpretación que naceu dunha mirada moi particular sobre a Idade Media como época escura pero que moitas das veces ten máis de prexuízo que de realidade. A Idade Media é un período apaixonante, que se é escura é simplemente porque a xente non tiña a necesidade de escribir moito, e por iso non quedan documentos que nos permitan coñecer o día a día das poboacións do momento. Unha visión da historia un tanto elitista en que son os documentos producidos por estas elites as que producen o coñecemento real. Grazas á arqueoloxía -aquela que non parte de prexuízos, ao menos-, é crucial para non caermos en ideas como, por exemplo, que as sociedades do pasado vivían cos mortos pendurados nas paredes. E, digo eu, xa non é suficientemente interesante a historia como para termos que inventar historias de pantasmas?

A represión franquista en Ponferrada e as escavacións no cemiterio do Carmen

por sputniklabrego, posted in O proxecto

Di o filósofo Giorgio Agamben que é soberano quen decide o estado de excepción, a situación política na cal a vida humana non ten valor e os suxeitos fóra desa soberanía son homo sacer, persoas cuxa vida pode ser arrebatada sen repercusións de ningún tipo. Cando se produciu o golpe de estado contra o goberno lexítimo da II República os días 17 e 18 de xullo de 1936, moitas zonas quedaron rapidamente baixo o control do exército sublevado. O noroeste en xeral, e a zona de Ponferrada en concreto, foi unha destas zonas, e pronto declarouse ese estado de excepción que convertía a certas persoas en homo sacer. Jerónima Blanco e Fernando Cabo, nai e fillo, son un destes exemplos. Na madrugada do 23 de agosto de 1936, grupos de falanxistas entraban na casa de Jerónima na procura do seu home, Isaac Cabo, que fuxiu cara ao monte. Ao non atoparen a Isaac, os falanxistas torturaron e mataron a Jerónima, embarazada daquela, e ao seu fillo Fernando, co que xogaron ao tiro ao prato. Non contentos con iso, expuxeran os corpos xunto á antiga estrada de Ponferrada-Ourense, no barrio de Flores de Sil de Ponferrada, como advertencia a todos os veciños e veciñas. Tamén eles podían converterse en homo sacer se non respectaban a soberanía existente.

Placa conmemorativa a Jerónima e Fernando en Ponferrada

Ante o estado de excepción; verdade, xustiza e reparación. Grazas ao traballo da Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica, a historia de Jerónima e Fernando puido ser rescatada, e actualmente, unha placa lémbranos un pasado para non convertelo en presente de novo. Non abrir feridas, senón conseguir cicatrices que sexan lembranza hoxe e mañá. Ese é o obxectivo das escavacións que teñen lugar durante estas semanas no cemiterio do Carmen en Ponferrada.

En 1936, a cidade Berciana era un dos centros industriais máis importantes da contorna, e isto sustentou unha clase obreira e uns sindicatos moi combativos. Tras o intento do golpe de estado militar, as autoridades municipais, de esquerdas, trataron de organizar a resistencia. As cousas parecían controladas e, de feito, o día 20 de xullo un grupo de mineiros asturianos que se dirixían cara a Madrid foron desviados a Ponferrada, reforzando as forzas da cidade. Ao precisaren de armas, marcharon cara ao Cuartel da Garda Civil, onde o Capitán parecía estar ao lado dos resistentes. Porén, nun momento recibiu unha chamada e detivo o Tenente da Garda de Asalto, que dirixía os asturianos: “Triunfó el movimiento, queda usted detenido”. Finalmente, o día 21 tropas procedentes de Galicia entraran na cidade e a resistencia quedará disolta.

Fotografía aérea do Cemiterio do Carmen (1956).

A represión comezou ese mesmo día. Dúas foron as formas de reprimir a poboación local: dun lado, a desaparición forzada; doutro, a represión legalizada mediante a instalación dun Juzgado Militar Permanente. A primeira durará polo menos ata mediados de setembro de 1939, cando se rexistra a última desaparición forzada na cidade. En total, unhas 178 persoas perderían a vida como consecuencia directa da represión. Na paisaxe da represión de Ponferrada, o cemiterio do Carmen, situado na zona sueste da cidade berciana, xogou un papel principal, xa que un total de 66 persoas foron fusiladas na súa proximidade.

O cemiterio do Carmen foi creado en 1894. A creación de cemiterios extra muros foi moi común a finais do século XIX, como forma de sanear o interior das cidades sacando fóra os enterramentos. Este lugar foi elixido, entre outras razóns, pola existencia dunha ermida do Carmen, fundada no século XVII, e que foi cedida ao inicios do século XVIII aos Carmelitas Descalzos. Pouco a pouco o cemiterio énchese e seica foi necesario construír outro espazo de enterramento. Xa a finais de 1953, o concello decide en sesión plenaria construír un novo cemiterio na zona de Montearenas, establecendo un prazo legal de dez anos para realizar a monda. Unha monda que, moi posibelmente, non foi realizada nunca. O cemiterio do Carmen foi utilizado como camposanto ata a primeira parte da década dos 60, sendo finalmente clausurado en 1965.

Non sería moi estraño que, en parte, a súa simboloxía represiva fose un dos elementos que levou a mudar os enterramentos e, con eles, as memorias ligadas aos mortos. O cemiterio do Carmen foi un lugar de forte atracción memorial antifranquista. Entre outros, o mítico guerrilleiro Manuel Girón foi trasladado a  este espazo cando foi asasinado o 25 de maio de 1951. Memoria tamén de represión, en canto que un total de 66 persoas foron fusiladas nas proximidades do Cemiterio de Ponferrada, das cales 54 serían finalmente sepultadas no cemiterio do Carmen. A estes mortos habería que engadir aquelas vítimas resultado dos enfrontamentos armados, as falecidas na Prisión do Partido de Ponferrada, e aquelas procedentes da loita antifranquista. En total, 94 vítimas da represión franquista atópanse nos límites do cemiterio do Carmen.

Intervención para a localización dos corpos dos represaliados

A escavación que iniciamos o pasado 4 de setembro ten o obxectivo de localizar a parte destas vítimas. Xa no ano 2016, a Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica interveu neste cemiterio, localizando os corpos de dous represaliados, quizais os de Antonio Fernández Guerrero e José Canedo Fernández. O noso labor consistirá en tratar de localizar unha vintena de persoas que poderían situarse na zona suroeste do cemiterio, na parte civil. As dificultades son moitas, dado que este espazo foi utilizado para enterrar máis xente ata o abandono do camposanto nos anos 50. Con todo, unha metodoloxía arqueolóxica esperemos permita atopalos e poder darlles o respecto e a memoria que merecen.

Porque isto non son feridas, son dereitos humanos daqueles homini sacer vítimas dunha represión que, esperamos que co noso traballo, sexa máis difícil de repetir.

A ritualização dos anteriores espaços domésticos: o sítio da Torre Velha (Castro de Avelãs, Bragança)

por sputniklabrego, posted in Os castros de época sueva
Mosteiro de Castro de Avelãs

A arqueologia da época tardo-romana e da Alta Idade Média poderia ser comparada com uma pele de leopardo: existem grandes quantidades de informações e sítios escavados (as manchas de pele) mas estes estão muito dispersas e às vezes são muito mau conhecidas. Porém, esta é a tarefa da pesquisa, procurar os dados e dar-lhes um sentido que antes não tinham, além de reconhecer novos temas e expandir os que já existem. Um exemplo é a análise dos fascinantes processos de extensão do cristianismo e a implantação de novas formas rituais. Isto podemo-lo ver no impressionante sítio de Torres Velhas, localizado en Castro de Avelãs, Bragança. Como outros espaços e enclaves arqueológicos, o sítio da Torre Velha foi conhecido e escavado a finais do século XIX, ainda que não seria até aos anos 2012-2015 que se retomariam as escavações. Estas, dirigidas pela Universidade de Coimbra e a municipalidade de Bragança, centraram-se na escavação de múltiplas sondagens ao longo do sítio. Assim encontraram-se estruturas de muito interesse em duas sondagens. Cabe destacar que este sitio foi associado como povo dos Zoelas, povo mencionado por Plínio o Velho nos seus escritos.

Ubicação de Torre Velha.

Numa dessas sondagens exumou-se um edifício de planta rectangular e muros de pedra que se denominou o edifício Flávio. Esta estrutura apresentava duas fases que foram datadas graças a um detalhado estudo cerámico entre os séculos I e IV d.n.e. A sua construcção no século I seria o motivo de chamar-lha Flávia. Ainda que não se conhece com certeza o momento de abandono, é muito possível que este tivesse lugar num momento do século V ou VI d.n.e. Precisamente no momento em que apareceria outro edifício nas redondezas.

Estruturas romanas de Torre Velha.

Noutra sondagem escavada noutro setor do jazigo encontrou-se parte duma estrutura que, pelas características construtivas, foi interpretado como um edifício religioso. O facto de surgir um cemitério ao redor reforçaria esta hipótese. Nas escavações puderam-se documentar até 42 tumbas, cujas datações radiocarbónicas mostrariam um uso como espaço de enterramento desde o século VI até ao século XII. Assim, o que podemos ver através do sítio de Torre Velha é a implantação definitiva do cristianismo no mundo rural pós-romano.

Estruturas romanas de Torre Velha.

Segundo os escavadores o abandono definitivo do sítio estaría ligado á implantação do conhecido mosteiro mudéjar de Castro Avelãs e o impulso de Bragança como espaço central do território.

Biblografía

ANDRÉ, C., CARVALHO, P. C., CIPRIANO, M., FERNÁNDEZ FERNÁNDEZ, A., & TERESO, S. (2014). Cerámicas romanas de la «Torre Velha» (Castro de Avelas, Bragança). In R. MORAIS, A. FERNÁNDEZ, & M. J. SOUSA (Eds.), As produçoes cerâmicas de imitaçao na Hispania (pp. 573-586). Porto: Faculdade de Letras da Universidade de Porto.

FERNÁNDEZ FERNÁNDEZ, A., CARVALHO, P. C., ANDRÉ, C., COSTA, M., & TERESO, S. (2018). Contextos cerámicos de época alto y bajo imperial provenientes de La Torre Velha-Castro de Avelas (Bragança, Portugal). In Rei Cretariae Romanae Fautorum. Acta 45 (pp. 71-81). Bonn.

Arqueoloxía e cine: unha relación de amor e de odio

por sputniklabrego, posted in Sin categoría

É moi posible que se preguntamos na rúa que fai un arqueólogo, a maioría da xente pensase en Indiana Jones, aínda que non soubese exactamente as tarefas que facemos na arqueoloxía. Henry Walton Jr., máis coñecido como Indi, converteuse no paradigma da arqueoloxía grazas ao éxito que tivo a triloxía de aventuras deste arqueólogo nos anos 80. Sen dúbida, e parafraseando ao editor da prestixiosa revista «Archaeology», Indi foi o mellor diplomático da arqueoloxía, xa que moita xente accede por primeira vez ao mondo do patrimonio a través de seu látego. Porén, tamén é verdade que a arqueoloxía pouco ten que ver con matar nazis ou rescatar a Arca da alianza. Pola contra, poucas veces poderá verse a Ini encher documentación en campo ou presentar os papeis á oficina de Patrimonio para pedir os permisos correspondentes. Por un lado, grazas ao cine a arqueoloxía ten un aura de romanticismo que o fai moi atractiva para o público. Doutro lado, estas películas xeraron unha importante distorsión sobre o que facemos. A maxia do invento dos irmáns Lumière.

Cal e entón a razón pola que a xente sabe máis da arqueoloxía por Indiana Jones que polos profesionais? Esta é a pregunta principal do recentemente publicado «O discreto exotismo dos obxectos», onde se analiza a relación da arqueoloxía e do cine a través dunha selección de máis de 280 películas. Varias serían as razóns que explicarían esta relación de amor e de odio. Quizais a primeira é a máis evidente: son moito máis entretidas as películas de Indiana Jones ou de Lara Croft que as tarefas cotiás da arqueoloxía. Isto non ten porque supoñer unha derrota, mais unha oportunidade en dous sentidos. Por un lado, analizar esta relación entre a arqueoloxía e o cine permítenos entender mellor que é o importante desta profesión, socialmente falando. Por outro lado, tamén axuda a entender mellor a mesma sociedade que consome este cine. En palabras de Luis Pérez, autor de «Cine de Aventuras»: «A través das películas de aventuras de cada época poden fácilmente detectarse os temores, as fobias, as esperanzas, as ideas, a moral e ata os principios esenciais de determinades sociedades en concretos momentos históricos».

Máis aínda, a relación entre a arqueoloxía e o cine pode ser moito máis profunda, en tanto que ambas son fillas do mesmo proceso histórico, a modernidade. Segundo o filósofo alemán Walter Benjamin, «na era do máximo estrañamento entre os seres humanos, e das relacións infinitamente mediadas, que xa son as únicas que hai, inventáronse o cine e o gramófono». Pola súa parte, a arqueoloxía pode considerarse unha das ciencias que permitiron aos imperios occidentais e os estados-nación do século XIX entender mellor aos outros e conquistalos. Dalgún xeito, a arqueoloxía e o cine forman parte do mesmo proceso de implantación da modernidade e por iso, o estudo da súa relación pode ofrecer interesantes reflexións sobre as nosas sociedades actuais e sobre nós mesmos.

Isto reflíctese mesmo no tipo de argumentos das películas sobre arqueoloxía. O normal é que a película trate sobre a procura dun tesouro e que para atopalo os protagonistas teñan que superar obstáculos e inimigos varios. Dalgún xeito, isto reflicte perfectamente algunhas das características intrínsecas das sociedades actuais, como o individualismo, a ambición ou o afán de descubrimento. O tesouro, normalmente en ambientes exóticos, simboliza as nosas aspiracións e os nosos soños. Un discreto exotismo dos obxectos que din moito sobre nós, como sociedade.

Na película de 1962 «Daughter of the Sun God» un equipo de arqueólogos toma a súa última cea antes de embarcarse nunha aventura en busca dunha cidade perdida. Todos están ansiosos por empezar a procura, aínda que saben os perigos que haberá polo camiño. Howard Knapp, o xefe da expedición, levanta a súa copa e brada: «Bebamos por unha grande aventura». Pois iso.

“O contexto é o contexto”, nom é?

por sputniklabrego, posted in Os castros de época sueva

(Artigo escrito por Mario Fernández Pereiro)

Umha das facetas máis fascinantes para o ‘grande público’ que tem a Arqueologia, entre outras cousas, é a parte do nosso trabalho que tem que ver com o aspeto material. Pouca gente, quando estas tomando algo depois do remate da jornada de trabalho, pergunta pola sequência estratigráfica ou pola quantidade de mostras de pole ou de sedimento recolhidas para a sua posterior análise. A pergunta tradicional é, mais ou menos: “Que? Muitos tesouros?” Ao que, as respostas varíam: “Se houvera nom estávamos aqui.” “Estamos gastando-o aqui no bar.” Ou “Logo repartimos.”

Moeda atopada en Valencia do Sil.

A busca dos tesouros foi, de feito, a origem da Arqueologia. Por sorte, essa limitaçom foi superada e agora interessa-nos mais o contexto que a peça em si. Bom, esta é a teoria, ainda que a todas gostamos de ‘sacar’ algumha peça única, e quem diga o contrário está faltando á verdade. Senom, só tendes que mirar as nossas redes sociais, quando publicamos fotografias dum revólver, umha moeda ou um fragmento de terra sigillata. Mais, estas peças características e singulares nom som importante só por isto, senom porque aportam as nossas investigações muitíssimos dados, simplesmente por isso, polo singulares que som.

Ponho exemplos. Nas escavações do Castelo de Valencia do Silexumamos umha boa quantidade de cerâmica, vários centos de fragmentos. Desgraçadamente, a cerâmica do período onde foi ocupado o Castelo é bastante genérica, sendo semelhante durante vários séculos, o que nom nos permite emprega-la como fóssil datante. Em cambio, um pequeno fragmento de terra sigillata atopada em conjunto com mil fragmentos de cerâmica comum permite ter umha hipótese da cronologia desse contexto. Isto é devido a que a terra sigillataé umha cerâmica de alta qualidade e moi característica, com diferentes traços decorativos e morfológicos ao longo da sua produçom, permitindo classificar cronologicamente as peças e, incluso, saber em que parte do Imperio se realizou: há sigillatas itálicas, gálicas, hispânicas, africanas, etc.

Burato de espolio en Valencia do Sil.

Outro exemplo característico, e que também atopamos no Castelo, som as moedas. A ciência do estudo das moedas é um mundo peculiar, mais que surpreende as que nom estamos familiarizadas com el. A numismática romana está moi bem estudada e caracterizada, o que permite, dependendo do estado de conservaçom da moeda, identificar o emperador, o que permite saber a cronologia, e, incluso, o lugar onde foi acunhada. Estes dous dados som moi interessantes já que, por umha banda, sabemos umhadataçompost quem do contexto no que se atopou. É dizer, se a moeda é do 325, sabemos que o lugar onde se atopa é posterior a este momento. E, pola outra banda, saber de onde venhem, indica, por exemplo, as redes de comércio do momento.

Entom, como já ocorreu, estamos escavando no Castelo de Valencia do Sil e, depois de retirar um derrubamento massivo de lousas e pedras, é dizer, o louxado e as paredes da estância; chegamos a um nível de terra onde, entre todo o conjunto de materiais que recuperamos, localizamos um par de fragmentos de terra sigillatae umha moeda romana. Depois do seu estudo sabemos que os fragmentos de terra sigillata pertencem a una terra sigillata africana, com a forma Hayes 61, datado entre o 325 e o 450 e.c.; e que a moeda é um medio centenionalacunhado baixo o reinado de Constante, Emperador do Imperio Romano de Occidente,e datada entre o 345-347 e.c. Polo tanto, podemos ter umha ideia de quando se ocupou e abandou essa estância, nom é?

Agora, usemos a imaginaçom. Na vez de escavar com metodologia arqueológica, facemos um fochanco e sacamos soamente a anterior moeda (que por certo é umha pecinha de cobre). Ou, melhor, umha moeda de ouro. Isto que fixemos, como já imaginastes, é um burato de espólio. E de que nos serviu sacar esta peça da terra e do seu contexto. No melhor dos casos, para a meter numha caixa a enferrujar com outras tantas peças. No pior, vendé-la e tentar sacar benefício econômico dum roubo. E toda a informaçom da que falamos no paragrafe anterior acaba de desaparecer.

Por isso nos queixamos quando aparecem buratos de espólio nos xacementos arqueológicos, já que cada peça desenterrada ilegalmente é um contexto arqueológico perdido. É umha perda irrecuperável para o estudo do nosso passado. Como dizia umha personagem numha pelicula: “O contexto é o contexto”, nom é?

A materialidade das elites tardo-romanas e suevas: o sítio de Falperra

por sputniklabrego, posted in Os castros de época sueva
Vista parcial do templo paleocristão, durante restauración (Cortez, 1954)

Uma das características mais curiosas dos chamados suevos e da monarquía sueva é que não tem uma materialidade muito diferenciada. Noutras palavras, não existe um conjunto determinado de objectos que sejam distintivos deste grupo de elites militares que chegaram à península ibérica no ano 411 junto a vándalos e alanos e que depois estabeleveram um dos primeiros reinos pós-romanos. Isto marcaria uma diferença com outras das etnias germânicas como os Francos, os Visigodos ou os Lombardos que, no seu processo de etnogênese, geraram uma materialidade característica. Ainda que existem objectos de luxo particulares que sim foram associados aos suevos, caso por exemplo do pente de Castro Ventosa, a fivela de cinto de Baamorte ou o conjunto de joias dos cemitérios de Mérida, não há uma «materialidade sueva» propriamente dita.

Isto é muito interessante por diversos motivos, mas um deles é porque mostra o grande impacto da cultura romana prévia e a capacidade de assimilação da simbologia do poder pela parte do reino suevo. Um dos sítios arqueológicos onde se pode ver isto e o sítio de Falperra, um dos sítios mais singulares do período pós-romano no noroeste peninsular.

Planimetría das estruturas de Falperra

Santa María de Falperra localiza-se a 3 quilómetros ao sul da cidade de Braga. Como sabemos, Braga tornou-se na capital do emergente reino suevo no século V d.n.e. e, portanto o sítio de Falperra foi ligado a este processo. Ainda que decoberto a finais do século XIX, não foi escavado até os anos 50. Desde então, foi objecto de múltiplas escavações, mas os dados destas não estão na sua maioria publicados. Porém, as estruturas exumadas sim estão restauradas.

As escavações mostram a presença de três edifícios de grande tamanho. Um deles, de 25×16 metro e composto por três naves e cabeceira tripartita, é interpretado como uma basílica paleocristã dos séculos V-VI d.n.e., em quanto que os outros dois são interpretados como um edifício senhorial e um edifício doméstico de funcionalidade desconhecida.

Proposta de reconstrucção da basílica

Ainda que os dados sobre o sítio são muito escassos não cabe dúvida de que se trata dum contexto associado com as elites do momento, e a sua proximidade com Braga vincula-o de forma direta com as elites suevas que nos séculos V e VI controlavam a cidade. Uma materialidade propriamente «sueva».

Para mais informação:

Fontes, Luis O. (2017): «O sítio arqueológico da Falperra (Braga)» en J. L. Quiroga (Ed.), In tempore sueborum. El tiempo de los suevos en la Gallaecia (411-585), Ourense, Deputación Provincial de Ourense, pp. 201-204.